Je staat in de winkel en pakt een mooie nieuwe koekenpan. Glimmend, betaalbaar, en met een antiaanbaklaag die belooft dat je pannenkoeken nooit meer aanbranden. Perfect toch? Maar wat als ik je vertel dat die handige laag misschien wel voor de rest van je leven in je lichaam blijft? Welkom in de wereld van PFAS, de stofgroep waar iedereen het over heeft, maar die weinig mensen écht begrijpen.
Wat betekent PFAS eigenlijk?
PFAS staat voor per- en polyfluoralkylstoffen. Wat zijn PFAS precies? Het is een verzamelnaam voor meer dan 6.000 door mensen gemaakte chemische stoffen. Van nature komen ze niet voor.
De bekendste namen zijn PFOS en PFOA. Deze twee zaten decennialang in antiaanbakpannen, waterdichte regenkleding en fastfoodverpakkingen. Ook GenX, de nieuwere variant die in Nederland sinds 2012 wordt gebruikt, is een PFAS.
Hoe ziet PFAS eruit?
Dit wordt even technisch, maar ik beloof dat ik het simpel houd. PFAS heeft een heel specifieke moleculaire structuur die ervoor zorgt dat het zo’n wondermiddel is. Denk aan een staart en een kop. De staart bestaat uit een keten van vier tot tien koolstofatomen, elk volledig omringd door fluoratomen. Die koolstof-fluorverbinding is ontzettend sterk, alsof je twee legoblokjes aan elkaar plakt met superlijm. Aan het uiteinde zit dan een zogenoemde functionele groep, vaak een zuur.
Deze opbouw zorgt ervoor dat PFAS zowel water- als vetafstotend is. Het voelt zich thuis op grensvlakken tussen olie en water, net als zeep. Klinkt handig toch? En dat is het ook, maar die superkracht komt met een donkere keerzijde.
Hoe lang bestaat PFAS al?
Het verhaal begint in 1938, toen chemicus Roy Plunkett bij DuPont per ongeluk een wit, wasachtig poeder ontdekte dat ontzettend glad was. Het materiaal bleek polytetrafluoretheen te zijn, beter bekend als Teflon. DuPont patenteerde het in 1942.
Pas na de Tweede Wereldoorlog richtte DuPont zich op consumentproducten. In 1951 kwam de eerste Teflon-pan op de markt. Vanaf 1947 begon 3M met de massaproductie van PFOA, een stof die DuPont gebruikte om Teflon gladder te maken. De jaren vijftig werden het gouden tijdperk van PFAS, en voor je het wist zat het overal.
Is Teflon PFAS?
Ja en nee. Dit is een vraag die vaak verkeerd begrepen wordt. Teflon zelf, het polymeer PTFE, is technisch gezien niet direct schadelijk. Het bestaat uit grote moleculen die niet oplossen in water en niet in je bloed worden opgenomen. Het probleem zit hem in het productieproces.
Om Teflon te maken, werden jarenlang stoffen als PFOA gebruikt. Die PFOA blijft in kleine hoeveelheden achter in het eindproduct en komt vooral vrij bij de productie zelf, waar fabrieken het jarenlang hebben geloosd. Dus als je vraagt of Teflon PFAS is: Teflon is gemaakt mét PFAS, en dat maakt het probleem zo gecompliceerd.
Waar zit PFAS in?
Overal. PFAS zit in antiaanbakpannen, waterdichte kleding, schoenen, tapijten, meubelstof, tandpasta, cosmetica, schoonmaakmiddelen en voedselverpakkingen. Ook in sommige soorten bakpapier en in brandblusschuim. Wil je een compleet overzicht? Kijk dan bij waar zit PFAS in.
In je keuken kom je er dagelijks mee in aanraking. Die koekenpan met antiaanbaklaag? Grote kans dat er PFAS in zit. Dat vetbestendige bakpapier? Ook daar kan PFAS in zitten. En vergeet de verpakkingen van pizzadozen niet.
Door al dat gebruik is PFAS via uitstoot van fabrieken in ons milieu terechtgekomen. In de bodem, in het water, zelfs in drinkwater. PFAS is zelfs gevonden in het ijs op Antarctica en in het bloed van ijsberen.
Hoe schadelijk is PFAS?
PFAS worden “forever chemicals” genoemd. Die sterke koolstof-fluorverbinding zorgt ervoor dat de stof vrijwel niet afbreekt. Naar schatting duurt het meer dan veertig jaar voordat PFOS op een vervuilde locatie is gehalveerd. In je lichaam kan het jarenlang blijven zitten.
Het RIVM deed in 2023 landelijk onderzoek naar PFAS in ons bloed. De resultaten: iedereen in Nederland heeft PFAS in het bloed. Bij vrijwel iedereen is de hoeveelheid hoger dan de gezondheidskundige grenswaarde. Bij de helft van de volwassenen is de hoeveelheid vijf keer of meer te hoog. Bij inwoners rondom Dordrecht, waar Chemours jarenlang PFOA produceerde, liggen de waarden nóg hoger.
De Europese autoriteit EFSA concludeert dat PFAS vooral je immuunsysteem kan verzwakken. Je lichaamseigen verdediging gaat minder goed werken, waardoor je sneller ziek wordt. Bij hogere concentraties kunnen ook andere effecten optreden: verhoogd cholesterol, leverproblemen, verminderde vruchtbaarheid, ontwikkelingsstoornissen bij kinderen, en mogelijk zelfs kanker. Meer weten over alle gezondheidseffecten? Lees dan wat doet PFAS met je lichaam.
Het grote schandaal speelde zich af in Parkersburg, West Virginia, waar bij werknemers van een PFOA-fabriek van DuPont bovengemiddeld veel kanker werd vastgesteld. Illegale lozingen hadden het drinkwater in een straal van tientallen kilometers vervuild. Of je ziek wordt hangt af van hoeveel PFAS je binnenkrijgt, hoe lang, en van je persoonlijke gezondheid en leefstijl.
Hoe krijg je PFAS binnen?
De meeste PFAS krijg je binnen via voedsel en drinkwater. Het RIVM berekende dat Nederlanders via deze weg al meer PFAS binnenkrijgen dan de grenswaarde. Voedsel raakt vervuild doordat de bodem en het water vervuild zijn, of via voedselverpakkingen. Bijvoorbeeld PFAS in eieren is een veelvoorkomend probleem, vooral bij hobbykippen.
Kraanwater van grondwater voldoet meestal aan de richtwaarden, maar kraanwater van oppervlaktewater bevat vaak meer PFAS. Gelukkig is de hoeveelheid via kraanwater relatief beperkt, dus het RIVM vindt het verantwoord om kraanwater te drinken. Ook via de huid en inademing (bijvoorbeeld bij impregneerspray) krijg je PFAS binnen.
Wat gebeurt er nu met PFAS?
Al sinds de jaren zestig wisten DuPont en 3M dat PFAS gevaarlijk kunnen zijn. Interne documenten toonden dat aan, maar de productie ging door. In 2008 werd PFOS verboden, in 2020 PFOA. Het probleem: de industrie introduceert steeds nieuwe PFAS-varianten ter vervanging.
Om dit te stoppen heeft Nederland samen met vier andere Europese landen in 2023 een voorstel ingediend voor een verbod op álle PFAS. Dit restrictievoorstel van ruim 3.000 pagina’s ligt nu bij het Europese Chemisch Agentschap ECHA.
Wat kun je zelf doen?
PFAS helemaal vermijden is onmogelijk. Maar je kunt bewuste keuzes maken. Let bij pannen op of ze PFAS-vrij zijn. Niet zeker wat PFAS-vrij betekent? Dat leggen we daar uit. Kies voor gietijzeren koekenpannen, RVS pannen of keramische koekenpannen. Ook voor ander keukengerei zijn er opties: bakpapier zonder PFAS, siliconen bakmatten en PFAS-vrij keukengerei.
Eet gevarieerd, zo vermijd je steeds hetzelfde voedsel met hogere PFAS-gehaltes. Door PFAS-vrije producten te kiezen draag je bij aan minder uitstoot tijdens productie. En dat zorgt uiteindelijk voor minder PFAS in ons milieu en in ons voedsel. De keuzes die je vandaag maakt in de keuken, maken verschil. Wil je weten hoe je PFAS uit je lichaam krijgt? Daar gaan we dieper op in.
Bronnen:
- Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) – PFAS-overzichtspagina en onderzoeksprogramma 2023-2026
- RIVM – PFAS in bloed van de Nederlandse bevolking, bloedmonsters 2016-2017
- RIVM – Risico’s PFAS voor gezondheid en milieu
- RIVM – Vragen en antwoorden over PFAS
- RIVM – Te veel blootstelling aan PFAS in Nederland, juni 2021
- European Food Safety Authority (EFSA) – Gezondheidskundige grenswaarde PFAS, 2020
- Expertisecentrum PFAS – Kennisdocument PFAS
- Wikipedia – Poly- en perfluoralkylstoffen
- GGD Zeeland – PFAS en gezondheidsrisico’s, januari 2025
- NOS – PFAS, van wonderspul in de anti-aanbakpan naar giftig zorgenkind, oktober 2019
- Het Financieele Dagblad – Pfas: het gif dat ons nooit meer verlaat (webspecial)
- Riskworld – PFAS, een perspectief op ‘eeuwige chemicaliën’ voor risicomanagers, juli 2025